اختلال مفصل گیجگاهی-فکی (TMJ) چیست؟
مفصل گیجگاهی-فکی (TMJ) فک پایین را به جمجمه متصل میکند و درست جلوی گوش قرار دارد. صحبت کردن، جویدن، بلعیدن و خمیازه کشیدن همگی به هماهنگی این مفصل با عضلات جونده وابسته‌اند. درون مفصل، دیسک کوچکی مانند یک بالشتک میان سطوح استخوانی قرار دارد.
اختلالات گیجگاهی-فکی (TMD) نام مشترک گروهی از مشکلات است که مفصل، دیسک و عضلات اطراف آن را درگیر میکند و یک بیماری واحد نیست. در برخی افراد مشکل بیشتر عضلانی است، در برخی دیسک جابه‌جا شده و در برخی سطوح مفصل دچار سایش یا التهاب شده‌اند. به همین دلیل درمان درست با تشخیص درست آغاز میشود.
این شکایات شایع‌اند، اغلب خفیف هستند و در طول زمان کم و زیاد می‌شوند. مطالعات نشان می‌دهند که بخش قابل توجهی از بیماران با روش‌های ساده و برگشت‌پذیر بهتر می‌شوند. صدای فکی که با درد یا محدودیت باز کردن دهان همراه نیست، در بیشتر موارد فقط پیگیری میشود.
علائم اختلال مفصل فک و دندان قروچه چیست؟
علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است و اغلب چند علامت با هم دیده میشود:
- درد فک و صورت: جلوی گوش، در شقیقه یا گونه‌ها؛ اغلب هنگام جویدن یا صبح‌ها بیشتر است.
- صدای مفصل: صدای کلیک یا خش‌خش هنگام باز و بسته کردن دهان.
- محدودیت باز کردن دهان: باز نشدن دهان به اندازه گذشته یا انحراف فک به یک سمت.
- قفل شدن فک: گیر کردن کوتاه‌مدت فک در حالت باز یا بسته.
- سردرد و درد گردن یا اطراف گوش: به‌ویژه سردرد تنشی در ناحیه شقیقه و احساس پری گوش با وجود سالم بودن گوش.
- سایش و حساسیت دندانها: لبه‌های صاف‌شده، ترک مینا، شکستن پرکردگی یا روکش و حساسیت طوق دندان.
- صدای ساییدن دندان در شب: که معمولاً همراهِ خواب متوجه آن میشود، همراه با خشکی عضلات فک در صبح.
دندان قروچه (براکسیسم) چیست؟ نوع خواب و بیداری
براکسیسم یعنی فشردن یا ساییدن غیرارادی دندانها یا نگه داشتن فک در حالت منقبض. اجماع‌های علمی جدید براکسیسم را به‌خودی‌خود بیماری نمی‌دانند، بلکه آن را یک فعالیت عضلانی می‌دانند که در افراد سالم هم دیده میشود. پرسش اصلی این است که آیا این فعالیت به دندانها، عضلات یا مفصل آسیب می‌زند یا نه.
| دندان قروچه در خواب | فشردن دندان در بیداری | |
|---|---|---|
| زمان | هنگام خواب؛ ساییدن و فشردن ریتمیک | در طول روز؛ اغلب ناآگاهانه |
| عوامل مرتبط | بی‌نظمی خواب، خروپف، برخی داروها، الکل، کافئین، سیگار | استرس، اضطراب، تمرکز زیاد، کار طولانی با صفحه نمایش |
| رویکرد اصلی | پلاک شب سخت برای محافظت از دندانها؛ در صورت لزوم ارزیابی طب خواب | آگاهی و تغییر عادت: لب‌ها بسته، دندانها جدا، زبان روی سقف دهان |
علت دندان قروچه و درد فک چیست؟
این اختلالات در بیشتر موارد چندعاملی هستند؛ یعنی عوامل زیستی، روانی و رفتاری با هم نقش دارند:
- استرس و اضطراب: به‌ویژه با فشردن دندان در طول روز ارتباط نزدیک دارند.
- خواب: دندان قروچه در خواب با بیداری‌های کوتاه حین خواب مرتبط است. اگر خروپف یا وقفه تنفسی وجود داشته باشد، ارزیابی طب خواب اهمیت پیدا میکند.
- عادتها: جویدن مداوم آدامس، جویدن ناخن یا خودکار، نگه داشتن تلفن بین شانه و فک، جویدن یک‌طرفه.
- سبک زندگی و داروها: کافئین، الکل، سیگار و برخی داروها می‌توانند براکسیسم را تشدید کنند. تغییر دارو فقط باید با نظر پزشک معالج انجام شود.
- ضربه: ضربه به فک یا باز ماندن طولانی دهان در یک درمان.
نقش اکلوژن (نحوه جفت شدن دندانها) چیست؟
سال‌ها تصور می‌شد ناهماهنگی در جفت شدن دندانها علت اصلی مشکلات مفصل فک است. شواهد امروزی این دیدگاه را تأیید نمی‌کنند: اکلوژن ممکن است در برخی افراد یکی از عوامل باشد، اما به‌ندرت به‌تنهایی علت است. بنابراین تراشیدن دندانها، ارتودنسی یا روکش‌های گسترده فقط برای درمان درد فک به‌عنوان درمان اول توصیه نمی‌شود. با این حال، تحلیل اکلوژن برای شناخت الگوی سایش، تنظیم دقیق پلاک و برنامه‌ریزی روکش‌ها و پروتز روی ایمپلنت در برابر نیروهای زیاد اهمیت دارد.
در معاینه مفصل فک چه چیزهایی بررسی میشود؟
ارزیابی با گفت‌وگویی دقیق آغاز میشود: محل درد، زمان شروع، ساعاتی از روز که بدتر است، وجود صدا یا قفل شدن، وضعیت خواب، میزان استرس، سلامت عمومی و داروهای مصرفی. سپس معاینه بالینی انجام میشود:
- لمس عضلات و مفصل برای یافتن نقاط حساس و الگوی انتشار درد.
- دامنه حرکت: اندازه‌گیری میزان باز شدن دهان به میلی‌متر و بررسی حرکات جانبی و انحراف فک.
- صداهای مفصل: وجود و زمان کلیک یا خش‌خش.
- بررسی دندانها و اکلوژن: سطوح سایش، ترک‌ها، وضعیت پرکردگی‌ها و روکش‌ها. در صورت نیاز با اسکنر داخل دهانی ثبت دیجیتال انجام میشود تا تغییر سایش در طول زمان مقایسه شود.
- رد علل دندانی و لثه‌ای: پوسیدگی، ترک دندان یا التهاب لثه می‌تواند شبیه درد فک باشد؛ در صورت لزوم با متخصص پریودنتولوژی بررسی میشود.
تصویربرداری برای همه لازم نیست. رادیوگرافی پانورامیک دید کلی می‌دهد؛ در صورت شک به تغییرات استخوانی مفصل، توموگرافی CBCT و برای بررسی دیسک و بافت نرم، MRI ممکن است درخواست شود. بسته به یافته‌ها، ارجاع به فیزیوتراپی، متخصص گوش و حلق و بینی، جراح دهان، فک و صورت، متخصص مغز و اعصاب، پزشک طب خواب یا روان‌شناس انجام میشود.
درد مفصل فک چگونه درمان میشود؟
راهنماهای بین‌المللی توصیه می‌کنند درمان با روش‌های محافظه‌کارانه و برگشت‌پذیر آغاز شود؛ روش‌هایی که دندانها یا مفصل را برای همیشه تغییر نمی‌دهند:
- آگاهی‌بخشی و اطمینان دادن: دانستن اینکه این مشکل معمولاً خوش‌خیم است، اضطراب و تنش عضلانی را کم میکند.
- مراقبت از خود: غذای نرم در دوره‌های درد، پرهیز از لقمه‌های بزرگ و آدامس، کمپرس گرم یا سرد کوتاه‌مدت و استراحت دادن به فک.
- پلاک شب (اسپلینت): پلاک سخت و اختصاصی از دندانها در شب محافظت میکند و در برخی بیماران درد عضلانی را کاهش می‌دهد.
- فیزیوتراپی: تمرین‌های فک و گردن، درمان دستی و آموزش وضعیت بدن.
- دارو: در صورت نیاز فقط با تجویز پزشک، کوتاه‌مدت و تحت نظر. مصرف خودسرانه و طولانی‌مدت دارو توصیه نمی‌شود.
- مدیریت استرس و بهداشت خواب: خواب منظم، کاهش کافئین و الکل در شب و در صورت نیاز حمایت روان‌شناختی.
پس از چند هفته تا چند ماه نتیجه بررسی میشود. اگر بهبود کمتر از انتظار باشد، تشخیص بازنگری و ارزیابی تکمیلی با متخصصان مربوط برنامه‌ریزی میشود. جراحی فقط در مشکلات ساختاری خاص و پس از بی‌نتیجه ماندن درمان محافظه‌کارانه مطرح میشود.
پلاک شب: تفاوت پلاک سخت و نرم
| ویژگی | پلاک سخت تثبیت‌کننده | محافظ نرم |
|---|---|---|
| جنس | آکریل سخت یا ماده مشابه | پلاستیک نرم و انعطاف‌پذیر |
| ساخت | اختصاصی، با قالب یا اسکن دیجیتال و تنظیم‌شده با اکلوژن | معمولاً آماده یا با روشی ساده شکل داده میشود |
| کاربرد | محافظت از دندانها و ترمیمها؛ رایج‌ترین نوع در اختلالات مفصل فک | محافظت کوتاه‌مدت؛ محافظ ورزشی |
| نکته | نیاز به کنترل و تنظیم منظم دارد | در برخی افراد ممکن است فشردن دندان را بیشتر کند |
باید صادق بود: پلاک شب دندان قروچه را متوقف نمی‌کند؛ بلکه نیرو را بهجای دندانها به پلاک منتقل میکند تا سایش و شکستگی کاهش یابد. اثر آن بر درد فک از فردی به فرد دیگر متفاوت است. به همین دلیل پلاک همراه با سایر روش‌های محافظه‌کارانه به کار می‌رود.
آیا بوتاکس برای دندان قروچه گزینه‌ای است؟
سم بوتولینوم (بوتاکس) با تزریق در عضلات جونده، قدرت انقباض آن‌ها را به‌طور موقت کاهش می‌دهد. شواهد درباره اثر آن بر براکسیسم و درد عضلانی فک متناقض است و اثرات بلندمدت آن هنوز مورد بحث است. این روش در حیطه درمان‌های پروتزی دندان نیست و در این صفحه به‌عنوان توصیه درمانی مطرح نمی‌شود. اگر به آن فکر می‌کنید، مزایا و خطرات را با پزشک صلاحیت‌دار در این زمینه بررسی کنید. حتی پس از تزریق، ممکن است برای محافظت از دندانها همچنان به پلاک شب نیاز باشد.
چرا پیش از طراحی لبخند و روکش، دندان قروچه بررسی میشود؟
دندان قروچه از مهم‌ترین عوامل خطر برای ترمیم‌های سرامیکی است. براکسیسمِ تشخیص‌داده‌نشده می‌تواند به ترک یا جدا شدن لمینت، سایش دندان‌های مقابل روکش زیرکونیا و شل شدن پیچ یا شکستن قطعات در پروتز روی ایمپلنت منجر شود. بنابراین پیش از طراحی لبخند دیجیتال یا روکش زیرکونیا و لمینت سرامیکی، متخصص پروتزهای دندانی وضعیت سایش، سلامت مفصل و عضلات، تناسب جنس و ضخامت ترمیم با نیروها و نیاز به پلاک شب پس از درمان را بررسی میکند.
دندان قروچه معمولاً مانع طراحی لبخند نیست، اما برنامه درمان باید آن را در نظر بگیرد. دکتر مریم فاضلی ارزیابی اکلوژن و مفصل فک را بخش طبیعی برنامه‌ریزی پروتزی، در کنار ارزیابی زیبایی، می‌داند.
چه زمانی باید بدون تأخیر به پزشک مراجعه کرد؟
- بسته نشدن ناگهانی دهان (گیر کردن فک در حالت باز)
- کاهش سریع و پیشرونده باز شدن دهان
- تورم، قرمزی یا تب در صورت یا فک
- بی‌حسی یا گزگز صورت، لب یا زبان، یا ضعف عضلات صورت
- کاهش شنوایی، ترشح از گوش یا سرگیجه
- درد فک پس از ضربه یا تصادف، یا جفت نشدن دندانها مانند گذشته
- کاهش وزن بی‌دلیل یا دردی که رو به افزایش است و شب‌ها از خواب بیدار میکند
- درد تازه شقیقه بعد از ۵۰ سالگی همراه با خستگی سریع فک هنگام جویدن
برای نوبت و اطلاعات کلینیک‌ها به صفحه تماس و برای سایر پرسش‌ها به پرسش‌های متداول مراجعه کنید.
مراحل درمان
- 01
گفت‌وگو و شرح حال
زمان شروع علائم، دفعات، خواب، استرس، سلامت عمومی و داروها به‌دقت بررسی میشود.
- 02
معاینه بالینی
عضلات و مفصل لمس، میزان باز شدن دهان اندازه‌گیری و صداهای مفصل، سایش دندانها و اکلوژن ارزیابی میشود.
- 03
تصویربرداری و ارجاع در صورت نیاز
بسته به یافته‌ها رادیوگرافی، CBCT یا MRI درخواست و در صورت لزوم ارجاع به متخصص مربوط انجام میشود.
- 04
برنامه درمانی اختصاصی
برنامه‌ای از روش‌های محافظه‌کارانه، شامل آموزش، مراقبت از خود و در صورت نیاز پلاک شب و فیزیوتراپی، با بیمار تعیین میشود.
- 05
ساخت و تحویل پلاک
پلاک سخت با قالب یا اسکن دیجیتال ساخته و پس از نصب با اکلوژن تنظیم میشود.
- 06
کنترل و پیگیری
در فواصل منظم تغییر علائم بررسی، پلاک دوباره تنظیم و در صورت لزوم برنامه به‌روزرسانی میشود.
پرسش‌های متداول
علائم دندان قروچه چیست؟
شایعترین علائم عبارتاند از خستگی یا درد عضلات فک هنگام صبح، سردرد در ناحیه شقیقه، سایش و صاف شدن دندانها، حساسیت دندانی و شکستن مکرر پرکردگی یا روکش. در دندان قروچه خواب، معمولاً همراهِ خواب صدای ساییدن را میشنود. در فشردن دندان در طول روز، فرد با دقت کردن متوجه تماس مداوم دندانها میشود. تشخیص قطعی با معاینه است.
آیا دندان قروچه به استرس مربوط است؟
استرس عامل مهمی است، اما تنها علت نیست. فشردن دندان در روز بیشتر با استرس، اضطراب و تمرکز زیاد مرتبط است؛ در حالی که دندان قروچه خواب بیشتر با الگوی خواب، بیداری‌های کوتاه شبانه، برخی داروها، کافئین، الکل و سیگار ارتباط دارد. به همین دلیل درمان علاوه بر دندانها، مدیریت استرس و عادت‌های خواب را نیز در بر می‌گیرد.
برای درد مفصل فک به کدام پزشک مراجعه کنم؟
دندانپزشک یا متخصص پروتزهای دندانی که در زمینه مفصل فک و اکلوژن تجربه دارد، شروع مناسبی است؛ زیرا دندانها، عضلات و مفصل با هم بررسی می‌شوند. بسته به یافته‌ها، ممکن است همکاری با فیزیوتراپیست، متخصص گوش و حلق و بینی، جراح فک و صورت، متخصص مغز و اعصاب یا پزشک طب خواب لازم باشد.
آیا پلاک شب دندان قروچه را کاملاً متوقف میکند؟
خیر. پلاک شب براکسیسم را از بین نمیبرد؛ بلکه نیرو را بهجای دندانها به پلاک منتقل میکند تا سایش، ترک و شکستن ترمیمها کاهش یابد. در برخی بیماران درد عضلات فک را نیز کم میکند. اثر آن از فردی به فرد دیگر متفاوت است؛ بنابراین معمولاً همراه با مدیریت استرس، تغییر عادتها و در صورت نیاز فیزیوتراپی استفاده میشود.
آیا اصلاح اکلوژن درد فک را درمان میکند؟
در بیشتر موارد چنین انتظاری درست نیست. شواهد علمی کنونی نشان می‌دهد که اکلوژن به‌تنهایی به‌ندرت عامل تعیین‌کننده اختلالات مفصل فک است. بنابراین تراشیدن دندانها، ارتودنسی یا روکش فقط برای درمان درد فک به‌عنوان قدم اول توصیه نمی‌شود. ابتدا روش‌های برگشت‌پذیر به کار می‌رود و اصلاح اکلوژن تنها در صورت نیاز پروتزی جداگانه برنامه‌ریزی میشود.
آیا صدای فک نیاز به درمان دارد؟
اگر صدای فک با درد، قفل شدن یا محدودیت باز کردن دهان همراه نباشد، معمولاً درمان لازم ندارد و فقط پیگیری میشود. اگر همراه با درد، گیر کردن هنگام باز کردن یا کاهش باز شدن دهان باشد، معاینه توصیه میشود. اگر دهان ناگهان باز یا بسته نشود، بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید.
پلاک شب را تا چه مدت باید استفاده کرد؟
مدت استفاده به هدف پلاک بستگی دارد. پلاکی که برای درد فک ساخته شده، پس از کاهش علائم همراه با دندانپزشک دوباره ارزیابی میشود. در افرادی که دندان قروچه خواب ادامه دارد، به‌ویژه کسانی که لمینت، روکش سرامیکی یا پروتز روی ایمپلنت دارند، ممکن است پلاک برای مدت طولانی و با کنترل‌های منظم استفاده شود.
آیا با دندان قروچه می‌توان طراحی لبخند انجام داد؟
در بسیاری از موارد بله، اما برنامه درمان باید دندان قروچه را در نظر بگیرد. ابتدا مفصل و عضلات فک ارزیابی و دوره درد مدیریت میشود. جنس و ضخامت ترمیم متناسب با نیروها انتخاب میشود و پس از درمان معمولاً پلاک شب برای محافظت توصیه میشود. جزئیات بیشتر در صفحه طراحی لبخند آمده است.
این صفحه صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد. درمان مناسب شما پس از معاینه بالینی، رادیوگرافی و ارزیابی فردی تعیین میشود.
در هر عمل جراحی یا مداخله‌ای، نتایج ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد.
