İzmirdə çənə oynağı ağrısı və diş qıcırtması müalicəsiİzmirdə çənə oynağı ağrısı və diş qıcırtması müalicəsi 

Gicgah-alt çənə oynağı (TMJ) alt çənəni kəllə ilə birləşdirir və qulağın bir az önündə yerləşir. Danışmaq, çeynəmək, udmaq və əsnəmək bu oynağın çeynəmə əzələləri ilə birgə işləməsindən asılıdır. Oynağın daxilində sümük səthləri arasında yastıq rolunu oynayan kiçik bir disk var.

Gicgah-alt çənə pozğunluqları (TMD) oynağı, diski və ətrafdakı əzələləri təsir edən bir qrup vəziyyətin ümumi adıdır; tək bir xəstəlik deyil. Bəzi insanlarda problem əsasən əzələlərdədir, bəzilərində disk yerini dəyişib, bəzilərində isə oynaq səthlərində aşınma və ya iltihab var. Ona görə də düzgün müalicə düzgün ayırd etməklə başlayır.

Bu şikayətlər geniş yayılıb, çox vaxt yüngül keçir və zamanla artıb-azala bilər. Tədqiqatlar göstərir ki, xəstələrin əhəmiyyətli hissəsində şikayətlər sadə və geri dönən üsullarla yüngülləşir. Ağrı ilə müşayiət olunmayan və ağzın açılmasını məhdudlaşdırmayan çənə səsi əksər hallarda yalnız izlənilir.

Əlamətlər insandan insana dəyişir və çox vaxt bir neçəsi birlikdə müşahidə olunur:

• Çənə və üz ağrısı: qulağın önündə, gicgahda və ya yanaqlarda; çeynəyəndə və ya səhər oyananda artan ağrı, yorğunluq.
• Çənədən səs gəlməsi: ağzı açıb-yumarkən şaqqıltı (klik) və ya xışıltı səsi.
• Ağzın açılmasında məhdudiyyət: ağzın əvvəlki qədər açılmaması və ya açılarkən çənənin bir tərəfə sürüşməsi.
• Çənənin kilidlənməsi: çənənin qısa müddətə açıq və ya qapalı vəziyyətdə ilişməsi.
• Baş, boyun və qulaq ətrafında ağrı: xüsusən gicgah nahiyəsində gərginlik tipli baş ağrısı.
• Dişlərdə aşınma və həssaslıq: yastılaşmış kənarlar, mina çatları, plomb və ya tacların sınması.
• Gecə qıcırtı səsi: adətən yataq yoldaşı tərəfindən hiss edilir; səhərlər çənə əzələlərində gərginlik.

Bruksizm dişlərin istəmsiz sıxılması, qıcırdılması və ya çənənin bir vəziyyətdə gərgin saxlanmasıdır. Müasir beynəlxalq konsensus bruksizmi ayrıca xəstəlik deyil, sağlam insanlarda da rast gəlinən əzələ fəaliyyəti kimi qiymətləndirir. Əsas sual bu fəaliyyətin dişlərə, əzələlərə və ya oynağa zərər verib-vermədiyidir.

Bu problemlər əksər hallarda çoxamillidir: bioloji, psixoloji və davranış amilləri birlikdə rol oynayır.

• Stress və narahatlıq: xüsusilə gündüz sıxma ilə sıx bağlıdır.
• Yuxu: yuxu bruksizmi yuxu zamanı qısa oyanmalarla əlaqəlidir. Xoruldama və ya nəfəs dayanması şübhəsi varsa, yuxu təbabəti qiymətləndirməsi vacibdir.
• Vərdişlər: daim saqqız çeynəmək, dırnaq və ya qələm dişləmək, telefonu çiyin ilə çənə arasında saxlamaq, bir tərəfli çeynəmək.
• Həyat tərzi və dərmanlar: kofein, spirtli içki, siqaret və bəzi dərmanlar bruksizmi artıra bilər. Dərman dəyişikliyi yalnız müalicə edən həkimin qərarı ilə edilməlidir.
• Travma: çənəyə zərbə və ya ağzın uzun müddət açıq qalmasını tələb edən prosedurlar.

Dişlərin qapanışının (okklüziyanın) rolu nədir?

Uzun illər qapanış uyğunsuzluğunun çənə oynağı problemlərinin əsas səbəbi olduğu düşünülürdü. Müasir sübutlar bu fikri dəstəkləmir: qapanış bəzi insanlarda amillərdən biri ola bilər, lakin təkbaşına səbəb olması nadirdir. Buna görə yalnız çənə ağrısına görə dişlərin yonulması, ortodontik müalicə və ya geniş tac işləri ilk seçim kimi tövsiyə olunmur. Bununla belə, qapanış analizi aşınma xarakterini anlamaq, kapanı dəqiq tənzimləmək və tacları, həmçinin implant üzərində protezləri güclü qüvvələrə uyğun planlamaq üçün vacibdir.

Qiymətləndirmə ətraflı söhbətlə başlayır: ağrının yeri, nə vaxt başladığı, günün hansı saatında artdığı, səs və ya kilidlənmə olub-olmadığı, yuxu rejimi, stress səviyyəsi, ümumi sağlamlıq və qəbul edilən dərmanlar soruşulur. Sonra klinik müayinə aparılır:

• Əzələ və oynağın palpasiyası: həssas nöqtələr və ağrının yayıldığı sahələr qeyd olunur.
• Hərəkət amplitudası: ağzın açılması millimetrlə ölçülür, yan və irəli hərəkətlər, çənənin sapması izlənilir.
• Oynaq səsləri: şaqqıltı və ya xışıltının olub-olmaması və vaxtı qiymətləndirilir.
• Diş və qapanış analizi: aşınma səthləri, çatlar, plomb və tacların vəziyyəti. Lazım olduqda ağızdaxili skaner ilə rəqəmsal qeyd aparılır ki, aşınma zamanla müqayisə edilə bilsin.
• Diş və diş əti mənşəli ağrının ayırd edilməsi: kariyes, çatlamış diş və ya diş əti iltihabı çənə ağrısını təqlid edə bilər; lazım olduqda periodontoloqla birgə qiymətləndirilir.

Görüntüləmə hər kəsə lazım deyil. Panoramik rentgen ümumi məlumat verir; oynaqda sümük dəyişikliyindən şübhələnildikdə konusvari kompüter tomoqrafiyası (KKT), diskin vəziyyəti və yumşaq toxumalar barədə məlumat lazım olduqda isə MRT təyin edilə bilər. Müayinənin nəticəsinə görə fizioterapevt, LOR, üz-çənə cərrahı, nevroloq, yuxu təbabəti mütəxəssisi və ya psixoloqa yönləndirmə edilə bilər.

Beynəlxalq tövsiyələrə görə müalicə mühafizəkar və geri dönən üsullarla başlamalıdır. Bu üsullar dişləri və ya oynağı birdəfəlik dəyişdirmir:

1. Məlumatlandırma və arxayınlıq: problemin necə yarandığını və adətən xoşxassəli olduğunu bilmək narahatlığı və əzələ gərginliyini azalda bilər.
2. Özünəqulluq: ağrılı dövrlərdə yumşaq qida, iri tikələrdən və saqqızdan çəkinmək, qısa müddətli isti və ya soyuq tətbiq, çənəni dincəltmək.
3. Gecə kapası (splint): fərdi bərk stabilizasiya kapası dişləri gecə boyu qoruyur və bəzi xəstələrdə əzələ ağrısını azalda bilər.
4. Fizioterapiya: çənə və boyun məşqləri, manual terapiya və duruş təlimi.
5. Dərman müalicəsi: lazım olduqda yalnız həkim tərəfindən, qısa müddətə və nəzarət altında təyin edilir. Uzun müddət özbaşına dərman qəbulu tövsiyə olunmur.
6. Stressin idarə edilməsi və yuxu gigiyenası: nizamlı yuxu, axşamlar kofein və spirtli içkinin azaldılması, lazım olduqda psixoloji dəstək.

Bir neçə həftədən bir neçə aya qədər müddətdən sonra nəticə yenidən qiymətləndirilir. Gözlənilən yaxşılaşma olmadıqda diaqnoz yenidən nəzərdən keçirilir və müvafiq mütəxəssislərlə əlavə qiymətləndirmə planlanır. Cərrahi müdaxilə yalnız müəyyən struktur problemlərdə və mühafizəkar müalicədən fayda görülmədikdə gündəmə gəlir.

Açıq danışmaq lazımdır: gecə kapası bruksizmi dayandırmır. Əzələ fəaliyyəti davam etsə belə, qüvvəni dişlərin yerinə kapaya yönəldərək aşınma və sınıqları azaltmağı hədəfləyir. Çənə ağrısına təsiri insandan insana dəyişir. Buna görə kapa digər mühafizəkar üsullarla birlikdə tətbiq olunur. Kapanı hər istifadədən sonra təmizləmək, qutusunda saxlamaq və nəzarət görüşlərinə gətirmək vacibdir.

Botulinum toksini çeynəmə əzələlərinə yeridilərək onların yığılma gücünü müvəqqəti azaldır. Bruksizm və əzələ mənşəli çənə ağrısında effektivliyinə dair sübutlar ziddiyyətlidir, uzunmüddətli təsirləri isə hələ müzakirə olunur. Bu üsul ortopedik stomatologiyanın (protez müalicəsinin) əhatəsinə daxil deyil və bu səhifədə müalicə tövsiyəsi kimi təqdim olunmur. Bu barədə düşünənlərin fayda və riskləri bu sahədə səlahiyyətli həkimlə ətraflı müzakirə etməsi tövsiyə olunur. Belə müdaxilədən sonra da dişləri qorumaq üçün gecə kapası lazım ola bilər.

Diş qıcırtması keramika bərpaları üçün əsas risk amillərindən biridir. Aşkar edilməmiş bruksizm vinirlərdə çatlama və ya qopmaya, zirkon tacların qarşısındakı təbii dişlərdə aşınmaya, implant üzərində protezlərdə isə vintin boşalmasına və hissələrin sınmasına səbəb ola bilər. Buna görə gülüş dizaynı və ya zirkon tac və laminat vinir kimi sabit protezlər planlanmazdan əvvəl ortoped stomatoloq aşınma xarakterini, oynaq və əzələlərin vəziyyətini, materialın və bərpa qalınlığının qüvvələrə uyğunluğunu və müalicədən sonra gecə kapasına ehtiyacı qiymətləndirir.

Diş qıcırtması adətən gülüş dizaynına mane olmur, lakin plan bunu nəzərə almalıdır. Uzm. Dt. Maryam Fazeli protez planlamasında estetik qiymətləndirmə ilə yanaşı qapanış və çənə oynağı müayinəsini də prosesin təbii hissəsi kimi nəzərə alır.

• Ağzın qəfildən qapanmaması (çənənin açıq vəziyyətdə ilişməsi)
• Ağzın açılmasının sürətlə və getdikcə azalması
• Üzdə və ya çənə nahiyəsində şişkinlik, qızartı və ya qızdırma
• Üzdə, dodaqda və ya dildə keyimə, qarışqalanma; üz əzələlərində zəiflik
• Eşitmə itkisi, qulaqdan axıntı və ya başgicəllənmə
• Zərbə və ya qəzadan sonra başlayan çənə ağrısı, dişlərin əvvəlki kimi qapanmaması
• İzah olunmayan çəki itkisi və ya gecə yuxudan oyadan, getdikcə artan ağrı
• 50 yaşdan sonra yeni başlayan gicgah ağrısı və çeynəyərkən çənənin tez yorulması

Qəbul və klinikalar barədə məlumat üçün əlaqə səhifəsinə, digər suallar üçün tez-tez verilən suallar bölməsinə baxa bilərsiniz.